RegistrerenAanmelden

Waarom de tijd soms kruipt en soms vliegt

Tijd is relatief. Voilà, een dooddoener om mee te openen. Maar hij geeft onmiddellijk perspectieven. Laten we beginnen met deze van de grote humorist Albert Einstein (liveyourquest.com): “Leg je hand een minuut lang op een hete stoof en het voelt als een uur. Breng een uur door met een mooi meisje en het lijkt een minuut. Dat is relativiteit”. Deze blijkbaar simlpistische vergelijking snijdt nochtans hout (zoals ook “Twee dingen zijn oneindig: het heelal en de menselijke dwaasheid. Maar van dat eerste ben ik niet zeker” of e=mc²).

De verklaring waarom onze tijdsbeleving zo kan verschillen van wat de klok registreert zit – hoe kan het anders – tussen onze oren. Toen Einstein zijn rake vergelijking eruit flapte kon hij nog niet op de hoogte zijn van het bestaan van een soort interne klok.

Niet de klok die ons dag en nachtritme aangeeft – ook al worden we dagen lang opgsloten in het duister – maar een echt metermechanisme dat onze tijdsbeleving bepaalt. Namelijk een gebiedje in de hersenen dat pulsen uitzendt die dan elders in het brein als door een teller geregistreerd worden. (Wie echt de wetenschap in wil, kan bijvoorbeeld terecht op Time perception depends on accurate clock mechanisms… / Acta Neurobiologiae Expermimentalis).

Met dat mechanisme kan van alles verkeerd en scheef lopen. En daar kunnen we zelf invloed op uitoefenen. Maar laten we starten met een biologische oerwet.

Ouderdom vertraagt

Het tikken van dit metertje vertraagt met ouder worden. Laat een twintiger schatten wanneer er drie minuten voorbij zijn, en hij zit er vaak heel dicht bij.

Bij een mens van vijftig jaren zit er al wat sleet op, zij denken pas na 3 minuten en 16 seconden dat de 3 minuten om zijn. Tegen je 65-ste doe je er 3 minuten en 40 seconden over. En met wat afleiding wordt dat op die leeftijd zelfs 5 minuten. De interne klok gaat dus trager.

De ‘fout’ zit in de registratie. Ze tikt nog als een jong metertje, maar de registratie gebeurt niet meer correct, door een afname van de hoeveelheid dopamine. Dat is een stof waarmee hersencellen met elkaar communiceren.

Vertraagt ouderdom de tijd, dan versnelt ziekte hem. Bij ziekte stijgen de lichaamstemperatuur maar ook allerlei andere interne processen waaronder de klok. Iemand met hoge koorts zal bijvoorbeeld na 2 minuten schatten dat er al 3 om zijn.

 

Coke versnelt en alcohol vertraagt

Wat we binnenspelen – al dan niet door de neus – bepaalt ook de aanmaak van dopamine. Banale drugs zoals koffie, nicotine of pepdrankjes verhogen de afgifte van dopamine. Bij cocaïne en amfetamine kan dat effect spectaculair zijn: Wie in een roes zit, denkt na een halve minuut al dat hij er 3 beleefd heeft.

Bij een downer zoals alcohol gaan veel tijdpulsen verloren in de gemarineerde hersenen. De klok vertraagt. Marihuana, valium en aanverwanten hebben hetzelfde effect.

Het meisje van Einstein

Geen drug zo krachtig als het meisje van Einstein. Maar het hoeft niet zo’n olifantenmiddel te zijn. Gewoon plezierige gebeurtenissen zorgen al voor een vertekende waarneming. Als het leuk is, vliegt de tijd. Dat is omdat de fun in ons brein al onze aandacht opeist. Weerom zijn er heel wat tijdpulsen die in de soep van emoties verdrinken en niet geregistreerd worden.

Zit je daarentegen te wachten – op de trein die er al had moeten zijn, op de opening van het gemeentehuis, op Godot – dan komt elke tijdpuls hard aan en verveel je je stierlijk.
Iedereen herkent zich wel in deze situaties. Precies daarom kunnen mensen door een (opzettelijk) fout lopende klok om de tuin geleid worden.

Gaat de gemanipuleerde tijd verrassend snel, dan wordt dat stukje tijd als plezieriger ervaren dan dezelfde activiteiten bij een vertraagde klok. Laat bij manier van spreken een groep proefkonijnen gedurende 10 minuten wortelen rangschikken op grootte, dan zal deze banale taak als aangenamer ervaren worden wanneer hen wordt voorgelogen dat ze de klus in 5 minuten geklaard hebben, dan wanneer ze zogezegd op 20 minuten worden afgeklokt.

Crashen zonder drug, party of meisje

Veel mensen herkennen ook de beleving van een bijna of hele noodsituatie: Met je auto van de baan gaan en nog net die boom ontwijken, de val bij een bunjeesprong… Je registreert alles haarscherp en de situatie lijkt zich in slow motion af te spelen. Ook hiervoor is een verklaring.

Ze komt van de Amerikaanse neurowetenschappers David Eagleman (Why a brush with death triggers the slow-mo effect / npr.org). Hij experimenteerde met mensen die in een pretparkattractie aan scad-diven doen (een soort bunjeesprong, maar zonder elastiek, met landing in een groot net). De val duurt exact 3 seconden. Maar mensen schatten dat hun eigen val ruim een minuut langer duurde. Iedere deelnemer beoordeelde de kick als “zeer angstaanjagend” (10 op een schaal van 1 tot 10) en iedere deelnemer ervoer het slow motion-effect.

Volgens Eagleman is dat slow motion-effect bedrog. Het is niet zo dat onze hersenen tijdens gevaar plots veel sneller gaan werken – dat controleerde hij door proefkonijnen tijdens hun val op een soort horloge veel te snelle beelden te laten aflezen. Daar slaagden ze, net als in het gewone leven, niet in. Wel vallen in noodsitutaties alle filters voor onbelangrijke informatie weg en nemen we elk detail waar. Door zoveel waarneming en herinnering op zo korte tijd, ontstaat achteraf bekeken het slo mo-effect.

Een vol of een leeg leven

Leuke weetjes allemaal, maar de echte hamvraag is toch waarom mensen de indruk hebben dat de tijd sneller loopt naarmate je ouder wordt.

De Britse psycholoog John Wearden komt met een mogelijke verklaring. Hij toonde in zijn ‘Armageddon experiment’ (beschreven in Teach your brain how to stretch time / mindabilities.com) aan dat de ervaring van tijd achteraf heel verschillend is dan op het ogenblik zelf. Een beetje zoals bij het slo mo-effect hierboven.

Hoe meer er gebeurt, hoe voller de tijd, hoe langer hij lijkt. Kijkers die gedurende 9 minuten naar de rampenfilm Armageddon hadden gekeken, vonden tijdens het kijken dat de tijd voorbij vloog. Er is teveel te beleven – zoals bij Einsteins meisje – zodat de teller niet goed telt.  Achteraf vonden ze evenwel dat er toch aardig wat tijd moest zijn verstreken omdat ze in die film zoveel zagen gebeuren.
Zo wordt ook het wachten op de trein, dat eindeloos lijkt te duren op het perron zelf, achteraf gezien een saaie herinnering aan iets waarbij niets gebeurde. De saaie tijd lijkt achteraf zo voorbij.

Dit is een mogelijke verklaring voor de sneller lopende tijd bij het ouder worden: Ouderen hebben alles al beleefd. Er doen zich in hun leven weinig nieuwe ervaringen voor. Voor jonge mensen daarentegen, en zeker kinderen, is de tijd volgepropt met zogenaamde “mijlpalen”: herinneringen die als referentie dienen. Daardoor lijkt die tijd achteraf beschouwd “uitgezet”, langer. Terwijl de relatief lege recente jaren allemaal op elkaar lijken en voorbij vliegen.

Dit is één van factoren die dit fenomeen verklaren, het is het zogenaamde reminiscentie-effect. Maar er spelen mogelijk nog enkele andere effecten.

Lees er meer over in: Steeds sneller lopende tijd kun je vertragen

Tags: , , , .

Jouw mening Geef nu je mening

Er zijn nog geen reacties op “Waarom de tijd soms kruipt en soms vliegt”.


Geef je mening

Je moet inloggen om een reactie te kunnen plaatsen.