Het is volop komkommertijd, de Olympische spelen daargelaten.. Dan is de denksportpagina in de kranten misschien wel de meest aantrekkelijke. Voor wie nog niet vertrouwd is met deze vorm van puzzelen, geven we hier een snelcursus cryptologie.

Maar eerst een woord uitleg. Wat is eigenlijk een cryptogram?
In feite niets meer (nou ja) dan een bijzondere vorm van een kruiswoordpuzzel. ‘Cryptogram’ komt van het Griekse woord ‘kryptos’, wat ‘verborgen’ betekent. Voor elk in te vullen woord in deze woordpuzzels wordt een cryptische, moeilijk te openbaren omschrijving gegeven. Dat kan een korte zin zijn, een woord dat op een of andere manier een ander woord bevat. Om tot een oplossing te komen is het belangrijk alle woorden van de omschrijving apart op al zijn betekenis(sen) of synoniemen en homoniemen te bekijken en niet zozeer te kijken naar de vreemd geformuleerde omschrijving als één geheel.

Cryptofielen

Het cryptogram is, zoals zo veel puzzels, ontstaan in het Angelsaksische taalgebied. Raar genoeg noemen de Britten het een ‘cryptic crossword’ . De Engelse taal kent het woord ‘cryptogram’ wel maar dan gaat het om geheimtaal of geheimschrift waarvoor een code nodig is om die te ontcijferen. Het allereerste Nederlandsetalige cryptogram verscheen kort na WOII in het Nederlandse tijdschrift ‘De Groene Amsterdammer’. Echte cryptofielen kunnen op tientallen puzzelsites en speciale online woordenboeken op het internet terecht. (denksport.nl/cryptogrammen, mijnwoordenboek.nl/puzzelwoordenboek/cryptogrammen, www.cryptohulp.nl, puzzelland.com/cryptogram).

Onderstaande trucs zijn afkomstig uit het boek ‘Cryptogrammen, tips en trucs’, van Ruud Kerstens en Leen Groeneveld (JFS/Puzzelland, Roermond)

Anagrammen en woorden in en om woorden

Truc 1. Anagram

Een anagram is de herschikking van alle letters van een bestaand woord zodat ze een ander bestaand woord vormen. Herschik de letters van slapen in de zin ‘Stad om in te slapen’  en u krijgt de Italiaanse stad Napels.

Truc 2. Woord in een woord

Uit langere woorden knipt u een korter woord. In doorgaans zit het woord orgaan; de letters do en s blijven over (dos: chique kledij), in lerares zit het woord rare, met als rest de letters le- en -s.

Truc 3. Het restanagram

Een combinatie van 1 en 2. Van een woord moet een deel verdwijnen; de rest van de letters levert, via een anagram, een ander woord op. Voorbeeld:zonder zonderling wordt de juf een boom. Juf= lerares, zonderling of rare moet eruit, blijven over: l,e en s. Daarmee kan de boom els worden gevormd.

Truc 4. Woord om een woord

Zie truc 2. Voor doorgaans kan zowel lichaamsdeel in chique kledij (woord in woord) als chique kledij omhult lichaamsdeel (woord om woord).

Truc 5. Het toevoeganagram

De puzzelaar moet 2 woorden (synoniemen van woorden uit de omschrijving) bijeenzoeken. Eén van die woorden wordt een anagram; samen vormen ze een omschrijving. Zoals in de omschrijving met dit beest kom ik in de kerk. Hussel de letters van ik en kerk door elkaar tot er een dier uitkomt: kikker.

Truc 6. Woord voor/na woord

Voeg twee woorden samen en krijg een nieuw woord met een andere betekenis. Het is een triestig geval dat ze spoedig moeder wordt? Maak van spoedig dra en van moeder ma en het trieste geval wordt een ‘drama’.

Spelen met woorden en hun betekenis

Tip 7. Woordverstoppertje

Variant op woord in een woord. In een woord van de omschrijvende zin zit de oplossing verstopt. Voorbeeld: ‘Een voornaam meisje vind je in elk gezelschap’? Zoek in het woord ‘gezelschap’ naar een meisjesnaam en u vindt Els.

Tip 8. Betekenis van woorden

Gedaan met het dooreenhusselen van letters of het zoeken naar woorden in of om andere woorden. Nu moet u de verschillende betekenissen van een woord zien te doorgronden om de oplossing te vinden. Dat kan door een woord anders te lezen (een goederenwagen is zowel een auto vol spullen als een uitstekende race-auto (goede-renwagen). ‘Klei’ is zowel een grondsoort waar boerenpummels uit getrokken worden als een boetseermiddel. De verschillende betekenissen van een woord worden beiden in de cryptische zin omschreven, samen met de oplossing.

Tip 9: Dubbele betekenis

Een Arabier is zowel een inwoner van Arabië als een paardenras. Kunt u een cryptische zin bedenken waarin die beide betekenissen voorkomen? ‘Vreemde man én paard’ bijvoorbeeld.

Tip 10: Palindroom

Woorden als ‘lepel’, ‘neen’ en ‘negen’ zijn palindromen: ze kunnen van voor naar achter en van achter naar voor gelezen worden. Halve palindromen zijn woorden die ook van achteren naar voren gelezen kunnen worden, maar dan een andere betekenis krijgen: fier op uw afvalberg? Dat is trots op uw ‘stort’. Dat kan zelfs met twee woorden achter elkaar, bijvoorbeeld stortregen en negertrots.

Tip 11: Gelijk klinkende woorden

Een tas ‘thee’ klinkt hetzelfde als de letter ‘t’. En een knappe miss klinkt net als een eucharistieviering of een fout (mis). Mogelijkheden te over voor cryptogramopstellers.

Tip 12: Andere talen

Woorden uit het Engels, Frans, Duits en zelfs Italiaanse, Spaans of Russisch zijn nagenoeg ingeburgerd in het Nederlands. De Engelse minnaar (lover) is in het Nederlands ‘gebladerte’ (lover) en wie kent niet de woorden ladykiller, pianissimo of samovar? Allemaal mogelijke cryptogramoplossingen.

Tip 13: Cijfers en getallen

Wie een cryptogram wil oplossen, moet zeker de Romeinse cijfers en getallen kennen. Vijfhonderd is D, Dus als er staat: gooi met pijltjes 500, dokter, dan ligt de oplossing voor de hand: D-arts. In een cryptogram geeft een rangtelwoord ook vaak een letter in het alfabet aan: ‘de eerste’ is ‘a’, ‘de vijfde’ is ‘e’ en zovoort. Nog eigenaardiger: de naam van cijfers. Een rijtje 88888 leest u als ‘achten’, synoniem voor ‘eren’.

Tip 14: Foefjes met letters

De puzzelaar kan ook trucjes uithalen met letters; twee keer de letter s en je krijgt het Belgische stadje Essen. Nog een mooie: een letter is ook vaak een symbool (X voor onbekende, H voor waterstof, O voor nul of zuurstof….).

Tip 15: Bekende personen of woorden

Een snoepje van een Franse staatsman? Dat moet een Napoleonbonbon zijn. Zo zijn er met bekende, al dan niet bestaande, personen cryptogrammen te vormen. Bekende woorden zijn bijvoorbeeld de muzieknoten: do, re, mi…. : als (onderdeel) van een oplossing best handig.

Tip 16: Nieuwe en verwante woorden

Tot slot: Samengestelde woorden met soortgelijke onderdelen, dus twee gelijkwaardige zelfstandige naamwoorden, zijn ideaal in een cryptogram. “Met een stuk snuit op een piano’ kan neusvleugel opleveren. En woorden waar u tien jaar geleden nog nooit van gehoord had, staan nu in Van Dale en leveren nieuw materiaal op. Wat zou een bazige spin op de computer zijn? Natuurlijk een webmaster.

(Bron: Het Belang van Limburg)